سوءتغذیه زمانی رخ می‌دهد که فرد مقدار مناسبی از مواد مغذی مورد نیاز برای عملکرد بدن را دریافت نکند. سوءتغذیه اغلب شامل عدم تعادل در دریافت پروتئین، کالری و سایر ویتامین‌های ضروری است که بدن هر روز به آن‌ها نیاز دارد.
اگرچه سوءتغذیه در هر سنی مضر است اما به ویژه سالمندان تحت تاثیر آن قرار می‌گیرند. هنگامی که یک سالمند دچار سوءتغذیه می‌شود، در معرض خطر بیشتری برای زمین خوردن، طولانی‌تر شدن زمان بهبودی، بستری یا بستری مجدد در بیمارستان و حتی مرگ قرار می‌گیرد.
سوءتغذیه در سالمندان می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود؛ از جمله کاهش اشتها، ناتوانی در جویدن و بلع و افزایش مصرف داروهای تجویزی. سایر عوامل خطر شامل افسردگی، زوال عقل، بیماری‌های مزمن و دسترسی نداشتن به غذای مغذی و مناسب است؛ خواه این مسئله به دلیل ناامنی غذایی باشد یا به دلیل ناتوانی در تهیه و یا خرید مواد غذایی.
این موضوع چه معنایی دارد؟
سوءتغذیه فقط در سالمندانی اتفاق نمی‌افتد که از گرسنگی رنج می‌برند یا به غذای سالم دسترسی ندارند. سالمندان بیشتر احتمال دارد به بیماری‌های مزمنی مبتلا باشند که آن‌ها را در معرض خطر سوءتغذیه قرار می‌دهد. برای مثال، اگر یک سالمند به دیابت، سرطان یا بیماری آلزایمر مبتلا باشد، ممکن است اشتهایی که دارد تحت تاثیر قرار گیرد و غذا خوردن برای او دشوار شود.
هنگام کنترل بیماری‌هایی مانند این موارد، متابولیسم بدن تغییر کرده و گاهی فرد به محدودیت‌های غذایی نیاز پیدا می‌کند که این مسئله می‌تواند سالمندان را در معرض خطر سوءتغذیه قرار دهد. سالمندان همچنین بیشتر در بیمارستان بستری می‌شوند و احتمال بیشتری دارد که در مراکز مراقبت طولانی‌مدت حضور داشته باشند؛ هر دوی این شرایط، خطر سوءتغذیه را درآن‌ها افزایش می‌دهد. تخمین زده می‌شود که 65% از سالمندان بستری در بیمارستان ممکن است با سوءتغذیه مواجه باشند.
علائم سوءتغذیه
علائم شایع سوءتغذیه عبارتند از:
- کاهش وزن بدون برنامه‌ریزی
- احساس ضعف یا خستگی
- کاهش اشتها
- تورم یا تجمع مایعات
- خوردن مقدار کمی غذا در هر وعده
مشکلات ناشی از سوءتغذیه
سالمندان ممکن است به دلیل سوءتغذیه با مشکلات مختلفی در زمینه‌ی سلامت مواجه شوند، از جمله:
- افزایش خطر مرگ
- افزایش خطر بستری شدن در بیمارستان
- تضعیف سیستم ایمنی با افزایش خطر ابتلا به عفونت‌ها
- کاهش توده‌ی استخوانی و ضعف عضلانی منجر به زمین خوردن و شکستگی
- بهبود نیافتن مناسب زخم‌ها
عوامل موثر در ایجاد سوءتغذیه
سوءتغذیه معمولا در اثر دریافت غذای ناکافی یا داشتن رژیم غذایی فاقد مواد مغذی کافی ایجاد می‌شود. با این حال، سوءتغذیه اغلب پیچیده‌تر از این است و می‌تواند در اثر ترکیبی از مشکلات جسمی، اجتماعی و روان‌شناختی ایجاد شود، از جمله:
تغییرات مرتبط با سن
با افزایش سن، کاهش توانایی بویایی، چشایی و حفظ اشتهای سالم امری طبیعی است. این مسئله می‌تواند لذت بردن از غذا و داشتن عادت غذایی منظم را دشوار کند.
بیماری
اگر فردی دچار عوارض و التهاب مرتبط با بیماری شود، این عوامل می‌توانند در تغییر نحوه‌ی پردازش مواد مغذی توسط بدن و کاهش اشتها نقش داشته باشند.
ناتوانی در غذا خوردن
سلامت نامناسب دندان‌ها، توانایی محدود در استفاده از ظروف غذاخوری یا دشواری در جویدن یا بلع می‌توانند در ایجاد سوءتغذیه نقش داشته باشند.
زوال عقل
مشکلات حافظه یا رفتاری ناشی از زوال عقل با بیماری آلزایمر می‌توانند باعث فراموش کردن غذا خوردن، نخریدن مواد غذایی یا ایجاد عادات غذایی نامنظم دیگر شوند.
داروها
برخی داروها می‌توانند بر توانایی فرد در جذب مواد مغذی یا میزان اشتها اثر بگذارند.
رژیم‌های غذایی محدود شده
هنگامی که بیماری‌های پزشکی از طریق محدودیت‌های غذایی کنترل می‌شوند، این محدودیت‌ها اغلب می‌توانند سبب شوند تا افراد به اندازه‌ی کافی غذا نخورند.
درآمد محدود
سالمندان ممکن است با مشکلات مالی مواجه باشند که خرید غذاهای سالم را به ویژه اگر داروهای نگهدارنده و طولانی‌مدت گران‌قیمت مصرف کنند، دشوار می‌کند.
کاهش ارتباطات اجتماعی
سالمندانی که معمولا به تنهایی غذا می‌خورند، ممکن است دیگر از وعده‌های غذایی خود به اندازه‌ی قبل لذت نبرند و علاقه‌ی خود را به آشپزی و غذا خوردن از دست بدهند.
دسترسی محدود به غذا
سالمندانی که تحرک محدودی دارند ممکن است به انواع مناسب غذا دسترسی آسانی نداشته باشند.
افسردگی
سوگ، وضعیت نامناسب سلامت، کاهش تحرک، تنهایی و سایر عوامل می‌توانند در ایجاد افسردگی نقش داشته باشند. افسردگی نیز خود ممکن است باعث کاهش اشتها شود.
اعتیاد به الکل
سوءمصرف الکل ممکن است منجر به عادات غذایی نامناسب و تصمیم‌گیری‌های نادرست درباره‌ی تغذیه شود. مقدار بیش از حد الکل در بدن می‌تواند در هضم و جذب مواد مغذی اختلال ایجاد کند.
بهبود وضعیت تغذیه
راهبردهای مربوط به زمان صرف غذا می‌توانند به سالمندان کمک کنند تا رژیم غذایی سالمی داشته باشند. عادات غذایی مناسب باید شامل وارد زیر باشد:
غذاهای سرشار از مواد مغذی
افراد باید وعده‌های غذایی خوشمزه را از قبل برنامه‌ریزی کرده و از انواع غذاها، از جمله ماهی، میوه‌ها و سبزیجات تازه، گوشت‌های کم چرب و غلات کامل استفاده نمایند.
گیاهان دارویی و ادویه‌ها
با استفاده از گیاهان دارویی و ادویه‌ها، اشتیاق و علاقه به غذا خوردن ایجاد شده و افراد به وعده‌های غذایی طعم بیشتری می‌بخشند.
میان وعده‌های سالم
افراد می‌توانند میان وعده‌های سرشار از مواد مغذی مانند محصولات لبنی کم چرب، میوه‌ها یا سبزیجات را برای مصرف بین وعده‌های اصلی در دسترس داشته باشند.
مکمل‌های غذایی
افراد می‌توانند برای افزایش کالری دریافتی روزانه، از نوشیدنی‌های مکمل تغذیه‌ای استفاده نمایند و همچنین برای افزایش پروتئین بدون افزودن چربی‌های اشباع شده، پودر وی یا سفیده‌ی تخم مرغ را به وعده‌های غذایی اضافه کنند.
چه زمانی باید با پزشک صحبت کرد؟
باید درباره‌ی هرگونه نگرانی در مورد تغییرات اشتها، تغییرات وزن یا سایر نگرانی‌های مربوط به تغذیه و سلامت با پزشک مشورت شود. پزشک می‌تواند از راه‌های زیر به فرد کمک کند:
- نظارت منظم بر وزن و غربالگری بدن از نظر سوءتغذیه
- ارزیابی بیماری‌های پزشکی مسبب مشکلات سلامتی یا کاهش وزن
- درمان بیماری‌های زمینه‌ای در بدن مسبب سوءتغذیه
- تغییر رژیم غذایی محدود شده برای بیماری‌های پزشکی مانند دیابت
- توصیه‌ی میزان دریافت کالری روزانه متناسب با شرایط فرد
- توصیه‌ی مکمل‌های ویتامینی و معدنی مورد نیاز
- تغییر داروهای تجویزی
تغذیه‌ی مناسب در تمام طول زندگی، یکی از عوامل کلیدی در پیشگیری از بیماری‌ها است. تشخیص زودهنگام از طریق غربالگری‌های معمول، بهترین نتایج ممکن را فراهم می‌کند.
از آگاهی تا پیشگیری با نقش ژنتیک در تغذیه
تغذیه‌ی مناسب یکی از عوامل مهم در حفظ سلامت و پیشگیری بسیاری از بیماری‌ها بوده و عوامل مختلفی مانند افزایش سن، بیماری‌های مزمن، داروها و شرایط جسمی و روانی می‌توانند بر وضعیت تغذیه‌ای افراد تاثیر بگذارند. در کنار این عوامل، ژنتیک نیز می‌تواند بر نحوه‌ی استفاده‌ی بدن از مواد مغذی و برخی فرآیندهای مرتبط با تغذیه و متابولیسم نقش داشته باشد.
در گزارش ژنتیک تغذیه‌ی حنیفا، برخی عوامل ژنتیکی مرتبط با تغذیه و سلامت بررسی شده و نتایج در قالب یک گزارش ژنتیکی ارائه می‌شوند. این اطلاعات می‌توانند به شناخت بهتر ویژگی‌های ژنتیکی فرد و اتخاذ تصمیم‌های آگاهانه‌تر در زمینه‌ی تغذیه و سبک زندگی کمک کنند و در مسیر پیش‌آگاهی و پیشگیری مورد استفاده قرار گیرند. البته نتایج ژنتیکی به تنهایی وضعیت تغذیه‌ای یا ابتلا به سوءتغذیه را مشخص نمی‌کنند و بهتر است در کنار شرایط فرد، وضعیت تغذیه‌ای و نظر متخصص نیز مورد تفسیر قرار گیرند.
